Założenie urbanistyczne Nowej Huty, należące do najlepszych przykładów architektury socrealistycznej w Polsce, jest wpisane do rejestru zabytków. W 1949 r. w Moskwie zapadła decyzja o budowie pod Krakowem kombinatu metalurgicznego. Nieoficjalnie tłumaczono to względami politycznymi- chciano "zrównoważyć" inteligencki Kraków osiedlem robotniczym, czyli ludźmi pracy w pełni oddanymi władzy. Dla nich właśnie postanowiono wznieść całkowicie nowe, idealne miasto, będące odzwierciedleniem idei socjalizmu. Do prac przystąpili najwięksi polscy architekci.

Wkrótce wybrano najlepszy plan, zakładający powstanie ośrodka miejskiego dla 100 tys. osób, co jak na owe czasy było ogromnym przedsięwzięciem. Głównym autorem projektu został architekt Tadeusz Ptaszycki. Jego koncepcja była niezwykle nowatorska i śmiała. Nie chciał powielać założeń socjalistycznych typowych dla budownictwa radzieckiego, które opierały się przede wszystkim na klasycyzmie.

Zgodnie w obowiązującym wtedy hasłem "socjalistyczne w formie, Narodowe w treści", uznał, że najwybitniejszymi stylami w Polsce były renesans i barok i to na elementach tych stylów oparł swoją pracę.

Z placu Centralnego, stanowiącego środek całego układu, rozchodziło się promieniście kilka ulic, a każda prowadziła w innym kierunku- do Krakowa, kombinatu, wsi Mogiła oraz do niewzniesionego niestety ratusza miejskiego. Nowe miasto budowano kompleksowo- poczynając od wyznaczenia miejsc parków i placów zabaw, poprzez sklepy i bary mleczne, a na wystroju mieszkań kończąc (powstały nawet specjalne meble dokładnie dopasowane do ich metrażu). Fasady budynków ozdobiono attykami, łukami i kolumnadami, nawiązującymi do renesansowych budowli Krakowa.

Niektórzy uważają, że renesansowe rozwiązania były tylko "przykrywką", a prawdziwym powodem stworzenia takiego projektu stały się względy militarne. Szerokie ulice miały być wygodne do ewentualnego manewrowania czołgami, zaś ukryci za attykami snajperzy mogliby bezpiecznie ostrzeliwać place i skwery. Architekci starali się zaprojektować miasto przyjazne mieszkańcom, uwzględniając bardzo rozległe tereny zieleni miejskiej, gdzie robotnicy po pracy mogliby odpoczywać. Oczywiście nie zapomniano o elementach socjalistycznych- w alei Róż stanął pomnik Lenina.

W hangarach dawnego wojskowego lotniska Rakowice-Czyżyny działa jedyne w kraju Muzeum Lotnictwa Polskiego. To stosunkowo mało znane krakowskie muzeum zasługuje na uwagę nie tylko miłośników awiacji. Zalążek kolekcji stanowiły wraki z różnych zakątków Europy znalezione w magazynach Luftwaffe w wielkopolskim Czarnkowie.

Nowa Huta to nie tylko socrealizm i blokowiska. Niedaleko jej serca, czyli kombinatu, w pięknym 4-hektarowym parku kryje się perełka architektury- dworek w stylu staropolskim, urządzony przez Jana Matejkę. Niestety, burzliwe czasy mocno nadszarpnęły stan dworku. Przez lata popadał on w ruinę, póki nie został przekazany przez ostatniego z właścicieli Towarzystwu Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie. W latach 60. XX w. budynek odremontowano i w jego pomieszczeniach urządzono muzeum (ul. Wańkowicza 25).

Renesansowo-klasycystyczny zespół pałacowy w Branicach, położony w starym parku, od kilkunastu lat jest siedzibą oddziału Muzeum Archeologicznego w Krakowie. Historia kompleksu sięga XIII stulecia, ale z tamtego okresu nie zachowały się żadne obiekty.

Opactwo cystersów ufundowane zostało w 1223 r., w jego skład wchodzą: romański kościół Panny Marii i św. Wacława, który został zbudowany w XIII w., przebudowany zaś w 2 połowie XVIII w. w stylu barokowym; klasztor z XIII w., który był rozbudowywany w XIV, XVI, XVIII w., a został wzniesiony na planie czworoboku, z wirydarzem otoczonym krużgankami. W opactwie znajduje się również renesansowy pałacyk opacki zbudowany w 1569 r.

Kopiec Wandy, córki Kraka. Wznosi się obok Huty im. T. Sendzimira, został usypany w VII w., ma 14 m wysokości, a na szczycie znajdował się kamienny orzeł zaprojektowany przez Janas Matejkę (prawdopodobnie skradziony). Podobnie jak przy kopcu Krakusa tak i tutaj nie znaleziono śladów, które by wskazywały, że jest to faktycznie mogiła księżniczki Wandy.

Kapitalne wnętrze. Zewnętrze, choć ujmujące, zdecydowanie ustępuje wnętrzu świątyni. Zachował się gotycki detal ciesielski, m.in. bogato profilowane i zdobione dekoracją roślinną odrzwia ostrołukowe z 1466 r. - pokazywany jedynie podczas dni otwartych SAD (i innych tego typu imprez).

Fort 49 1/2a Mogiła (GZW 49 1/2a) podobny do Olszanicy, został zbudowany w latach 1895- 1896 jako mały międzypolowy fort piechoty. Posiada parterowe koszary z kaponierą szyjową, schron połączony z koszarami, fosę o stoku spłaszczonym. Blok koszarowy posiada dwa wybiegi barkowe, schron dwa wyjazdy dla dział. Przy forcie znajduje się nieobronna wartownia. Wewnątrz znajdują się wąskie kazamaty i chodniki, których ścieśnione, niewielkie przestrzenie miały zabezpieczać załogę w przypadku trafienia fortu pociskami z haubic bądź moździerzy. Do zadań fortu należała obrona traktu sandomierskiego, ciągnącego się wzdłuż doliny Wisły. Zachowała się brama pancerna, studnia jest drożna, wnętrze koszar posiada przemurowania z okresu budowy Nowej Huty. Przyległa bateria nie istnieje.