Aktualizacja: luty'18



Gulbieniszki - SPK
cz. 2 - Co zobaczyć w Suwalskim Parku Krajobrazowym?






Co zobaczyć w Suwalskim Parku Krajobrazowym /część wschodnia i połnocna/:

Jeleniewo (przy drodze 655, na północ od Suwałk) :


Najstarsze ślady istnienia ludzkiego na terenie Jeleniewa pochodzą z VI-VII w. n.e.., co wskazuje na to, że ziemie te zamieszkane były przez Jaćwingów. Do dziś przetrwały po nich tylko cmentarzyska kurhanowe i grodziska.

Wieś została założona między 1765 a 1772 rokiem. Rok później, w 1773 r otrzymała prawa miejskie z inicjatywy podskarbiego Antoniego Tyzenhausa, w celu ożywienia gospodarki w tutejszych dobrach królewskich. W 1799 Jeleniewo liczyło 49 drewnianych domów. W 1800 roku zostało pozbawione przez władze pruskie praw miejskich. Pozostałością dawnego rozplanowania dawnego rozplanowania jest rynek o nieregularnym kształcie.


Kirkut w Jeleniewie - Cmentarz żydowski w Jeleniewie został założony w XVIII w. i zlokalizowany jest około 100 m. na wschód od trasy nr 655, z Suwałk do Rutki-Tartaku. Na jego teren można dostać się nieutwardzoną drogą, zaczynającą się między posesjami przy ul. Suwalskiej nr 20 i 22. Nekropolia została zniszczona podczas drugiej wojny światowej, a proces dewastacji trwał także w latach późniejszych. Do dziś zachowało się ok. 31 kamieni nagrobnych.

W 1880 roku Jeleniewo zamieszkiwało 659 osób. Połowę z nich stanowiła ludność wyznania mojżeszowego. Jednak miasteczko stopniowo wyludniało się. Spis powszechny z 1921 roku odnotował już tylko 471 osób, w tym 175 Żydów.


Drewniany kościół w Jeleniewie - Kościół w obecnym kształcie pochodzi z 1878 roku. Do czasów dzisiejszych dotrwały zabytki z połowy XVIII wieku i wieku XIX. W jeleniewskim kościele znajdują się m.in.: malowidła z lat 70. i 80. XIX wieku pędzla Kazimierza Górnickiego, rokokowy ołtarz, konfesjonał i ambona z konfesjonałem z 1846 roku – pochodzące najprawdopodobniej z kościoła pw. Niepokalanego Poczęcia NMP w Wigrach lub nieistniejącego kościoła pw. św. Marii Magdaleny w Magdalenowie. Do dzieł sztuki snycerskiej należą także rzeźby nieznanych świętych autorstwa anonimowego artysty. Rzeźby, obrazy i przykłady rzemiosła artystycznego zostały wpisane do rejestru zabytków w latach 80. XX wieku. W 2013 roku do tej listy dołączono zabytki ruchome – organy pozytywowe powstałe po 1878 roku i trzy skrzydlate anioły, odnalezione na strychu kościoła w Jeleniewie.

Strych kościoła w Jeleniewie zamieszkuje rzadki gatunek nietoperza – nocek łydkowłosy. Jest to  jedna z  największych kolonii letnich tego gatunku w Polsce. W celu ochrony nocka powołano obszar ochrony o nazwie „Jeleniewo”, w ramach europejskiej sieci ekologicznej Natura 2000


Wokół jeziora Jaczno - północna granica parku:


Jezioro Jaczno - ma bardzo urozmaiconą linię brzegową i niespotykane zabarwienie toni wodnej uważane jest za jedno z najpiękniejszych i najbardziej fotogenicznych jezior w kraju. Woda Jaczna w miesiącach letnich staje się malachitowa, co związane jest z zakwitem glonów z rodzaju Chlorella

Jaczno jest najprawdopodobniej znacznie młodsze od pozostałych jezior Suwalskiego Parku Krajobrazowego. Głęboka niecka, której dno wypeł- niają jego wody, jeszcze przez kilka tysięcy lat po  ustąpieniu lodowca była miejscem zalegania potężnej bryły martwego lodu. Niczym w ziemnej piwnicy, przykryta gliną i  żwirem, wytopiła się najprawdopodobniej dopiero 6 tysięcy lat temu.

W osadzie (ledwie trzy domy) stoją pozostałości drewnianego młyna wodnego z XIX wieku, na strudze łączącej Jeziora Jaczno i Kamenduł.

Według legendy nazwa jeziora Kamenduł wiąże się z tragiczną śmiercią zakonnika, którego rozbójnicy bestialsko zamordowali nad jeziorem. Od tego zdarzenia okoliczni mieszkańcy często przed świtem widują postać kameduły w białym habicie, unoszącą się nad taflą jeziora.

Smolniki - W Smolnikach znajduje się cmentarna kaplica drewniana z XVIII/XIXw. Jest to bodaj jedyny zabytek we wsi. Niemniej jednak to stąd najczęściej rozpoczyna się wycieczki, ze względu na oszałamiające widoki na jeziora kleszczowieckie i, bodaj najpiękniejsze w Polsce, jezioro Jaczno.

Powiadają, że najpiękniejszy widok na Suwalszczyźnie rozpościera się z punktu widokowego "U Pana Tadeusza" w Smolnikach. Panorama ukazuje północno-wschodnią część Parku. Centralną część planu zajmują jezioro Kojle i Perty oraz położony bliżej, owalny Purwin. Jeziora otoczone są wzgórzami kemowymi, na których lasy i bory mieszane tworzą zwartą pokrywę. Na horyzoncie wyraźnie rysują się kulminacje morenowe: Góra Jesionowa, Góra Cisowa i Krzemieniucha. Urodę tego miejsca wykorzystał Tadeusz Konwicki przy realizacji legendarnego filmu „Dolina Issy” według prozy Czesława Miłosza oraz Andrzej Wajda w ekranizacji „Pana Tadeusza”.

Wokół Góry Cisowej:


Góra Cisowa - doskonały punkt widokowy na teren Parku, rozpościera się stąd rozległa panorama na Zagłębienie Szeszupy, którego dno pokrywają liczne jeziora, łąki, torfowiska oraz wzniesienia, tworząc niepowtarzalny krajobraz.

Powiadają, że Jaćwingowie zamieszkujący niegdyś Suwalszczyznę potrzebowali wysokiej góry, z której mogliby obserwować całą okolicę. Usypali więc stożkowate wzniesienie i nazwali je Górą Sypaną. W miejscu, z którego pobierali ziemię, powstała głęboka rynna, którą wkrótce wypełniła woda. Tak to przy okazji sypania góry powstało Jezioro Kopane.


Ślady budownictwa obronnego Jaćwingów - Na trzech okolicznych wzgórzach: Górze Zamkowej, Kościelnej i Cmentarnej znajdują się ślady budownictwa obronnego Jaćwingów, pochodzące z VIII- XIII w. n. e.

Popularnie zwany "Górą Zamkową", kompleks osadniczo- obronny znajduje się na gruntach wsi Szurpiły. Obejmuje on swym zasięgiem grodzisko- Górę Zamkową, niewielki gródek na "Górze Kościelnej", dwa cmentarze kurhanowe II-V w. n.e. , wczesnośredniowieczny cmentarz całopalny na "Górze Cmentarnej" oraz osiedle obronne z wczesnej epoki żelaza w Wodziłkach.

Powiadają, że Jaćwingowie zamieszkujący niegdyś Suwalszczyznę potrzebowali wysokiej góry, z której mogliby obserwować całą okolicę. Usypali więc stożkowate wzniesienie i nazwali je Górą Sypaną. W miejscu, z którego pobierali ziemię, powstała głęboka rynna, którą wkrótce wypełniła woda. Tak to przy okazji sypania góry powstało Jezioro Kopane.


Trzy rezerwaty przyrody Suwalskiego Parku Krajobrazowego powstały w celu ochrony… kamieni: „Głazowisko Bachanowo nad Czarną Hań- czą”, „Głazowisko Łopuchowskie” i „Rutka”. Jedną z cech krajobrazu tego obszaru jest obfitość i różnorodność występujących głazów narzutowych, tzw. eratyków, które jako okruchy skalne przywędrowały tu „na grzbiecie” lądolodu ze Skandynawii i dna Morza Bałtyckiego.

Głazowisko Łopuchowskie - położone jest pomiędzy jeziorem Hańcza a miejscowością Łopuchowo. Rezerwat stanowi 7 wałów moren czołowych, ułożonych amfiteatralnie, począwszy od jeziora Hańcza i stopniowo obniżających się w kierunku zagłębienia Szeszupy (od 260 m n.p.m. do 215 m n.p.m.). Pagórki te są formami akumulacji lodowcowej zbudowanymi z piasków, żwirów, gliny i głazów. Na zboczach znajdują się nagromadzenia głazów narzutowych (przeważnie granitowych). Pomiędzy pagórkami znajdują się owalne zagłębienia wypełnione torfami.


Głazowisko Rutka - Rezerwat „Rutka” (49 ha, nazwany od  wsi Rutka) został utworzony w  2001 roku w  celu ochrony m.in. unikatowego przykładu tzw. bruku lodowcowego. Kamienie, które są okruchami skalnymi z Gór Skandynawskich, przywędrowały tu wraz z masą gliny zwałowej w okresie zlodowacenia północnopolskiego. Głazy w Rutce (głównie granity i gnejsy), w przeciwieństwie do innych głazowisk, występują na powierzchni gruntu, dzięki czemu widoczne są niemal w całości. Poza naturalnymi procesami erozyjnymi przyczyniła się do tego również działalność człowieka. Od północy głazowisko ograniczone jest krawędzią zagłębienia Szeszupy, z której rozpościera się rozległy widok (wiata widokowa) na tzw. "amfiteatr Wodziłk" z wytopiskowym jeziorem Linówek.

Łopuchowo - Stary cmentarz ewangelicki

Cmentarz położony obok skrzyżowania Udziejek – Jaczno – Łopuchowo, został otoczony kamiennym murem. Na cmentarzu chowano nie tylko ewangelików z Łopuchowa, ale także zmarłych z okolicznych wiosek, co pokazują fotografie na których widnieją nagrobki z polskimi napisami. Obecnie w Łopuchowie, nie ma ewangelików a po nich pozostał tylko stary cmentarz, ale już nikt o niego nie dba. Zachowało się zaledwie kilka nagrobków, reszta możliwe że znajduje się pod leśnym runem.

Można przypuszczać, że większość rodzin zamieszkałych w Łopuchowie była rodzinami mazurskimi, które na przełomie XVIII i XIX wieku przesiedliły się z Prus Wschodnich. Część z nich najprawdopodobniej wywodziła się z kolonii ewangelickiej w Chmielówce, osadzonej w 1793 roku przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Król nadał 10 rodzinom 150 morgów ziemi ornej oraz łąk, a szambelan królewski Stanisław Haiwent podarował ewangelikom 10 morgów na utrzymanie szkoły. Z biegiem lat i wzrostem ich liczby, ewangelicy osiedlali się w innych wioskach. Po pierwszym rozbiorze Polski i włączeniu tych terenów do pruskiej prowincji Prusy Nowowschodnie („Neuostpreussen”), na Suwalszczyznę przybyły kolejne rodziny protestanckie z Prus Wschodnich. [więcej w: Łopuchowo – ewangelicki okres w dziejach wsi - Artur Ochał]


Wodziłki - Molenna w Wodziłkach

Staroobrzędowcy ze swoją religią, kulturą i obyczajami to przeniesiony do nas kawałek starej Rosji. Zazwyczaj zajmowali się oni uprawą ziemi, ale głównym źródłem ich utrzymania była obróbka drewna, roboty stolarskie i ciesielskie. W Wodziłkach stoi jeszcze kilka drewnianych domów, zabudowania gospodarcze i parowe łaźnie. Drewniana jest również molenna – świątynia z 1921 roku.

Wodziłki założone zostały w 1788 r. przez Rosjan, którzy pojawili się, szukając schronienia przed prześladowaniami w swojej ojczyźnie. Byli to uchodźcy religijni, zmuszeni do opuszczenia Rosji po reformie ksiąg liturgicznych i rytuałów w prawosławnej Cerkwi, przeprowadzonej w XVII wieku przez patriarchę rosyjskiego Nikona. Część duchowieństwa i wiernych nie zgodziła się na zmiany, co pociągnęło za sobą rozłam Kościoła prawosławnego. Tych, którzy zostali przy starej liturgii i tradycji, nazwano staroobrzędowcami, starowiercami, filiponami, raskolnikami (raskoł – po rosyjsku rozłam).

Szeszupa - Rzeka trzech krajów

Ścieżka „U źródeł Szeszupy” jest opowieścią o rzece polsko-litewskiego pogranicza, o mijanych po drodze mokradłach, torfowiskach i łąkach, a także o losach ludzi, którym przyszło żyć u jej źródeł.

Szeszupa na terytorium Polski jest zaledwie dwudziestosiedmiokilometrową rzeką, która płynie w rozległym obniżeniu terenu zwanym zagłębieniem Szeszupy. Na terenie Litwy pokonuje odległość 236 km, gdzie przepływa między innymi przez Kalwarię i Mariampol. Następnie na terytorium Rosji pokonuje odległość 35 km i tam powyżej miasteczka Lesnoje, łączy się z wodami Niemna.


Turtul - Siedziba SPK i Oz turtulski

Turtul jest przysiółkiem wsi Malesowizna, położonym w dolinie Czarnej Hańczy. Jest to, po czasach jaćwieskich, jedno z najstarszych miejsc osadniczych na Suwalszczyźnie. Do dziś można oglądać ruiny młyna.

Od XVII wieku pracował tu młyn wodny, będący jedną z pierwszych tego typu budowli między jeziorem Hańcza a Wigrami. Jego nazwa pochodzi prawdopodobnie właściciela młyna (turtuolis - lit.bogacz, człowiek majętny)

Oz turtulski w Turtulu na Suwalszczyźnie jest, jak twierdzą niektórzy, najpiękniejszym przykładem ozu w Polsce. Oz to wąski wał lub ciąg pagórków pochodzenia lodowcowego, zwykle wysokości kilkunastu metrów i długości nawet do kilkudziesięciu km, o stromych stokach, krętym przebiegu i falistej linii grzbietowej. Ozy tworzyły się w szczelinach lądolodu, gdzie osadzał się niesiony przez wodę żwir i piasek. Oz turtulski składa się z 13 wydłużonych pagórków o wysokości kilkunastu metrów.


Wokół Jeziora Hańcza:


Jezioro Hańcza - Lustro wody leży na wysokości 227 m n.p.m. Brzegi pokryte licznymi głazami, w większości strome i wysokie, linia brzegowa urozmaicona malowniczymi zatokami i półwyspami. Najgłębsze jezioro w Polsce. Rezerwat przyrody od 1963 roku.

Stara Hańcza - Na północno-zachodnim brzegu Jeziora Hańcza znajdują się ruiny dworu otoczone fragmentami dawnego parku dworskiego. Wyznaczono tu półtorakilomentrową ścieżkę edukacyjną. Przy ścieżce poznawczej został zorganizowany parking, a na trasie ścieżki przygotowano miejsca wypoczynku.

W nieodległej miejscowości Hańcza znajduje się też jeden z ostatnich domów, w okolicy, krytych strzechą.

Dolina Czarnej Hańczy - Pomiędzy jeziorem Hańcza,a Turtulem na odcinku 2,5 km, dolina ma charakter wąskiej i głębokiej (30 m) rynny polodowcowej , którą płynie rzeka o bardzo dużym spadku, nadającym jej charakter górskiego potoku.

Na terenach położonych wzdłuż rzeki Czarna Hańcza występuje mnóstwo rzadkich gatunków roślin typowych dla torfowisk niskich i przejściowych. Spotkać tu można m.in. relikty polodowcowe: wełnianeczka alpejska (Trichopchorum alpinum) i brzoza niska (Betula humilis). Rośnie tu także wymierający fiołek torfowy (Viola epipsila).


Głazowisko Bachanowo- to fragment łąki o powierzchni 0,98 ha, pokryty wieloma głazami, których liczbę ocenia się na ok. 10.000 szt., o obwodzie od 0,5 do 8 metrów. Dla ochrony reliktowego krajobrazu polodowcowego, niewielki fragment łąki został objęty ochroną rezerwatową (1972 r). W samej miejscowości Bachanowo znajdują się pozostałości poniemieckiego zakładu przerobu kamieni z drugiej wojny światowej.

Wisząca dolina Gaciska- Odgałęziająca się od doliny Czarnej Hańczy sucha dolina, której dno położone jest ("zawieszone ") około 10 m ponad poziomem rzeki. ciągnie się ona łukiem ok. 4 km w kierunku południowym, gdzie pod wsią Malesowizna ponownie łączy się z doliną Czarnej Hańczy. Jest pięknym przykładem doliny wiszącej, powstałej w wyniku działalności wypływających spod lodowca rzek i strumieni w miejscu ich ujścia do dolin i obniżeń wypełnionych martwym lodem.

 
Co zobaczyć w okolicy:



Informacje:

Wiżajny:

Wiżajny na stronach SPK



Rutka - Tartak:

Rutka - Tartak na stronach SPK





Wiżajny- polski biegun zimna- bardzo ładnie położone, niedaleko góra Rowelska, najwyższe wzniesienie Suwalszczyzny, gdzie sześć elektrowni wiatrowych

Rutka Tartak- nad rzeką Szeszupą i jeziorem Pobodzkim. Zabytkowy młyn wodny z 1926 roku (obecnie elektryczny), w pobliskiej miejscowości Kadaryszki pozostałości parku podworskiego.