Aktualizacja: styczeń'18



Szlak architektury drewnianej
oficjalny i nieoficjalny






Co piszczy w deskach:


Architektura drewniana krok po kroku:



Przed zwyczajnym spichlerzem w Rajbrocie stoi zwyczajny turysta. Na twarzy zaduma, zdziwienie i totalny brak zrozumienia. Nie jest to bowiem taki zwyczajny turysta- to człowiek, który chce wiedzieć i rozumieć. A spichlerz w Rajbrocie tez nie jest zwyczajny- jest jednym z nielicznych zabytków drewnianych tego typu zachowanym do dzisiejszych czasów. Turysta trzyma w ręce wyśmienity skądinąd przewodnik "Szlak architektury Drewnianej". No i cóż z tego, jeśli bez fachowej wiedzy, słownika terminów architektonicznych i przewodnika po architekturze drewnianej (jak zostało wspomniane w innym miejscu architektura drewniana od murowanej różni się jak dzień od nocy) niewiele zrozumie... Przytoczmy opis z jakim ma do czynienia ów niezwyczajny turysta.

Spichlerz w zespole kościelno-plebańskim przy kościele pw. Narodzenia Najświętszej Marii Panny z przełomu XVIII i XIX w., przebudowany gruntownie na początku 2. poł. XX w. - do tego miejsca rozumiemy wszystko. Zespół budynków to kościół, plebania i zabudowania kościelne znajdujące się w obrębie ogrodzenia. To mniej więcej rozgarnięty turysta rozumie. Dalej zaczyna się trudniej.

Drewniany,- tak, to widać, konstrukcji zrębowej, jeśli nie jest to pierwsza wycieczka, to turysta mniej więcej rozumie o co chodzi. Zresztą w spichlerzu w Rajbrocie ten zrąb widać wyraźnie. Ale... czy to znaczy że spichlerz w swej konstrukcji jest unikatowy, czy tez raczej pospolity? Ha- tego już nie wiadomo.

Czytamy dalej: wzniesiony na planie prostokąta, parterowy, niepodpiwniczony, jednownętrzowy, nakryty dachem dwuspadowym- to też jest jasne. Prostokąt był przerabiany w podstawówce, na parterze mieszkała pani dozorczyni, jedno wnętrze, to jedno wnętrze, a z dachu coś spada na dwie strony. Posadowiony na kamiennych "peckach". - przy tych "peckach" turysta musiał gwałtownie usiąść , ale niepokonany brnie dalej. We wnętrzu strop otwarty, belkowy.to znaczy jaki? Turysta poczuł niejaką słabość.

Podłoga z desek kładzionych na legarach. Drzwi deskowo- spągowe, jednoskrzydłowe, na zawiasach pasowych kowalskiej roboty. Legary i spągi jakoś przeszły, ale przy zawiasach pasowych turysta się poddał. Nie doczytał ostatniego prawie w pełni zrozumiałego zdania, niejako na osłodę po peckach, legarach i zrębie. Przy kościele wolno stojąca, drewniana dzwonnica, konstrukcji słupowej, oszalowana, nakryta dachem namiotowym, wzniesiona w XIX w.

Z myślą o turystach, którzy chcą wiedzieć, ale nie kończyli studiów na kierunku architektura drewniana:) tworzymy cykl artykułow wyjaśniających "o co chodzi".


Architektura drewniana- słowem wstępu:
Drewno było budulcem pospolitym, łatwo dostępnym, odpornym na ściskanie, łatwym w obróbce- nic więc dziwnego, że przez długie lata właściwie nie miał ten materiał konkurencji. Niestety jego największy mankament- łatwopalność- spowodował zniknięcie z naszych ziem unikatowych zabytków. Nie tak dawno spłonęła cerkiew w Komańczy, w zeszłym roku ogień strawił dzwonnicę w Łapczycy, spłonął też kościółek na Obidowej (został odbudowany).

pobierz artykuł w PDF


Jak to się trzyma?- słowo o konstrukcjach:
To konstrukcja, w której belki lub okrąglaki kładzie się poziomo na siebie, łącząc je na narożnikach (węgłach) na różne sposoby (na obłap, na nakładkę, na "jaskółczy ogon, na zamek"). Kształt belek jest zróżnicowany, np. okrąglaki, połowizny (belka przecięta na pół), belki prostokątne lub prostokątne ze ściętą krawędzią.

pobierz artykuł w PDF



W sieci:







  • www.kosciolydrewniane.pl

  • www.drewnianyslask.za.pl

  • Szlak Architektury Drewnianej w województwie śląskim



  • Drewniane publikacje:

  • Kościóły, kaplice i dzwonnice drewniane. Województwo małopolskie. Część północna.
    Rewasz

  • Kościóły drewniane Karpat i Podkarpacia M. i A. Michniewscy, M. Duda, S. Wypych, Rewasz 2006

  • Cerkwie drewniane Karpat, Polska i Słowacja M. i A. Michniewscy, M. Duda, S. Wypych, Rewasz 2011

  • Zabytkowe cerkwie południowo-wschodniej Polski - mapa 1:300 000, Kryciński Stanisław, Rewasz 2011

  • Drewno pod ochroną:




    UNESCO docenia drzazgi:
    Wśród 800 polskich kościołów drewnianych wpisanych do rejestru zabytków kościoły południowej Małopolski i Podkarpacia stanowią wyjątkową enklawę usytuowaną na styku dwóch kultur: rzymsko-katolickiego Zachodu i prawosławnego Wschodu. W roku 2003 zostały wpisane na listę UNESCO.
    Kolejne trzy, nominowane do tej listy, nie zostały na razie na nią wpisane, najprawdopodobniej z powodu wieku. są młodsze... Ale czy mniej wartościowe? Oceńcie sami. Trzy nominowane kościoły to: kościół w Orawce, kościół w Lachowicach oraz kościół w Szalowej. Z nominowanych największą atencją darzę kościół w Lachowicach- nie widziałam jeszcze tak spektakularnych sobót!
    Z kościołów uhonorowanych wpisem, urzeka urodą kościół św. Leonarda w Lipnicy oraz zniewalające polichromie w Binarowej.


    Kościóły na liście UNESCO:
    Binarowa– kościół p.w. św. Michała Archanioła, wzniesiony około 1500 roku. Polichromia wnętrza z XVI-XVII w. stanowi tło dla ołtarzy i rzeźb, wśród których wyróżnia się Matka Boska z Dzieciątkiem z około 1430 roku.


    Blizne – kościół p.w. Wszystkich Świętych, wzniesiony około połowy XV wieku, zachował liczne elementy gotyckiej ciesiołki i malowidła z XVI-XVII wieku.


    Dębno Podhalańskie – kościół p.w. św. Michała Archanioła, wzniesiony w 2. połowie XV wieku. Jest jednym z najlepiej zachowanych kościołów średniowiecznych, wraz z polichromią i wyposażeniem wnętrza.


    Haczów - kościół p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, wzniesiony około połowy XV wieku należy do najstarszych i największych kościołów drewnianych o konstrukcji zrębowej na świecie. Unikatową wartością odznaczają się malowidła figuralne z 1494 roku.


    Lipnica Murowana – kościół p.w. św. Leonarda, wzniesiony w końcu XV wieku, charakteryzuje surowość i prostota wnętrza z niepowtarzalnym wypełnieniem, które stanowi polichromia o tematyce biblijnej na ścianach i ołtarze z bogatymi tryptykami średniowiecznymi.


    Sękowa – kościół p.w. św. św. Filipa i Jakuba, zbudowany w 1516 roku i powiększony w XVII wieku, odznacza się wyjątkową bryłą z zewnętrznymi zadaszeniami obiegającymi całą budowlę.




    16 cerkwi na liście UNESCO:
    Po wielu dniach, tygodniach i miesiącach administracyjnej pracy, w końcu udało się. Drewniane cerkwie po obu stronach granicy- polskiej i ukraińskiej- zostały oficjalnie wpisane na listę UNESCO.

    Po stronie polskiej wpis objął osiem cerkwi:

    cerkiew św. Paraskiewy w Radrużu

    cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy w Chotyńcu

    cerkiew św. Michała Archanioła w Smolniku

    cerkiew św. Michała Archanioła w Turzańsku

    cerkiew św. Jakuba Młodszego Apostoła w Powroźniku

    cerkiew Opieki Bogurodzicy w Owczarach

    cerkiew św. Paraskiewy w Kwiatoniu

    cerkiew św. Michała Archanioła w Brunarach Wyżnych



    Pozostałe 8 cerkwi tworzących nowe miejsce światowego dziedzictwa UNESCO znajduje się po ukraińskiej stronie granicy.
    cerkiew Zesłania Ducha Świętego w Potyliczu
    cerkiew św. Dymitra w Matkowie,
    cerkiew Świętej Trójcy w Żółkwi,
    cerkiew św. Jerzego w Drohobyczu,
    cerkiew św. Ducha w Rohatyniu
    cerkiew Narodzenia Theotokos w Werbiążu Niżnym,
    cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego w Jasinie
    cerkiew św. Michała Archanioła w Użoku.




    Zły los drewnianych zabytków:


    Wiatrak "sokólski"- zabytek dawnej techniki młynarskiej
    Wiatraki stanowiły charakterystyczną grupę budownictwa drewnianego w Polsce. Budynki te wyodrębniały się na tle innych budowli drewnianych tym, że posiadały specjalną konstrukcję opartą na szkielecie drewnianym, a niektóre części były obracane i ruchome.


    Drzazgi, zręby, gonty:




    Skanseny:



    Muzea na wolnym powietrzu znane w Polsce także pod błędną nazwą skansenów to miejsca, które mają za zadanie chronić zabytki kultury materialnej oraz promować wiedzę o nich. To także piękne miejsca, w których można w ciekawy sposób spędzać czas. Pokazują świat, który powoli odchodzi w przeszłość.